İnsan, göğe baktığında yalnızca yıldızların ışığını değil, onların ardında gizlenen düzeni de görmeye çalışır. Denizin dibinde balığın sessizliğinde, dağların doruklarında esen rüzgârda ya da çölde rastlanan tuhaf bir taşta daima bir anlam arar. Ortaçağ İslam dünyasında bu merak ve hayret, Acâibü’l-Mahlûkāt adıyla anılan eserlerde metinleşti. Bu kitaplar, evreni yalnızca gözlemleyen değil, aynı zamanda onu bir harikalar atlasına dönüştüren bir zihnin ürünleriydi.
“Acâib” kelimesi Arapçada hayret ve şaşkınlık uyandıran şeyleri ifade eder. Dolayısıyla bu eserlerde anlatılan olağanüstülükler yalnızca tuhaflık peşinde değildir. Her olağanüstü şey, evrenin düzenine işaret eden bir delil olarak görülür. Gökyüzündeki yıldızlar, denizlerin derinliklerinde hayal edilen varlıklar, uzak diyarlarda rastlanan tuhaf bitkiler Allah’ın kudretini gösteren işaretlerdir. Bu yüzden Acâibü’l-Mahlûkāt yalnızca bilgi aktaran ansiklopediler değil, okuyucuyu evren üzerine düşünmeye çağıran tefekkür rehberleridir.
Bu metinlerde bilimin ve hayalin yan yana durabildiği özel bir birliktelik vardır. Bir yanda gök cisimlerinin hareketleri, mevsimlerin döngüsü, madenlerin özellikleri ve bitkilerin faydaları; öte yanda insan yüzlü balıklar, tek gözlü devler, ışık saçan yaratıklar bulunur. Modern gözle bakıldığında bu yan yanalık tuhaf görünebilir, fakat o dönemin insanı için gerçeklik ve hayret birbirinden ayrılmazdı. Bilgi ve şaşkınlık aynı anda yaşanıyor, anlam tam da bu sınırda doğuyordu.
Bu eserlerin yazılış amacı da çok katmanlıdır. Evrenin düzenini açıklamak, coğrafi ve kozmografik bilgileri derlemek, olağanüstü anlatılarla okuyucunun hayret duygusunu diri tutmak ve bütün bunların ötesinde her varlığı Allah’ın kudretinin bir delili olarak sunmak temel niyetler arasındaydı. Bununla birlikte farklı kültürlerden gelen anlatılar da bu kitaplarda bir araya getirilerek büyük bir kültürel hafıza oluşturuldu. Antik Yunan’dan Hint’e, Çin’den Mezopotamya’ya kadar pek çok rivayet İslam dünyasında yeniden yorumlandı ve bu metinler aracılığıyla sonraki kuşaklara taşındı.
Türün en bilinen örneği Zekeriya Kazvînî’nin “Acâibü’l-Mahlûkāt ve Garâibü’l-Mevcûdât” adlı eseridir. Kazvînî evreni iki bölümde ele alır: gökyüzü ve yeryüzü. İlkinde feleklerin yapısı, gezegenlerin düzeni ve zamanın akışı; ikincisinde mineraller, bitkiler, hayvanlar, insanlar, cinler ve denizler anlatılır. Böylece evren bütün boyutlarıyla bir kitap sayfalarına sığdırılır. Kazvînî bu geleneğin en parlak halkasıdır ama ondan önce Ebû Hâmid el-Gırnâtî ve Muhammed b. Mahmûd et-Tûsî gibi isimler de benzer eserler kaleme almıştı. Daha sonraki dönemlerde bu metinler Farsça ve Türkçeye çevrildi; minyatürlerle süslenmiş nüshalarıyla Osmanlı dünyasında da hayranlıkla okundu. Ahmed Bîcan’ın Türkçeye kazandırdığı “Dürr-i Meknûn” bu geleneğin en tanınmış halkalarından biridir.
Bu evrenin sakinleri arasında kimler varmış gelin bir göz atalım. Bizleri ilk misafir eden efsanevi Anka Kuşu bu olağanüstü evrenin en büyüleyici sakinlerinden biridir. Gökyüzünde yalnız uçan, insanlara görünmeyen ve küllerinden yeniden doğduğuna inanılan bu kuş, yalnızca bir doğaüstü varlık değil aynı zamanda yeniden doğuşun ve evrensel döngünün bir sembolüdür. Anka’nın hikâyesi dönemin hayata dair metaforlarını derin bir şekilde yansıtan ve pek çok kez kullanılan bir imgedir.
Efsanevi dünyalardan bir diğer figür olan Nâsnân, tek bacaklı ve tek yarım bir bedene sahip insanlardır. Hızlı hareket edebilmeleri için kollarını kullandıkları ve gölgelerinde dinlenebilecek kadar büyük ayaklara sahip oldukları söylenir. Bu varlıkların hikâyesi dönemin egzotik diyarlara duyduğu merakın ve bilinmeyen toprakların tasvirine olan ihtiyacın bir yansımasıdır.
Ejderhalar, Acâibü’l-Mahlûkât eserlerinin vazgeçilmez figürlerindendir. Devasa boyutları, alev püskürten ağızları ve dünyanın dört bir yanındaki varlıklarıyla ejderhalar, hem doğanın tehditkar yüzünü hem de onun ihtişamını temsil eder. Çöllerden buzullara kadar her coğrafyada karşılaşılan bu yaratıklar, insanın hayal gücünün ve korkularının somut bir örneğidir. Son olarak, okyanusların derinliklerinde yaşayan dev balıklar bu olağanüstü evrenin en çarpıcı unsurlarından biridir. Efsanelere göre bu balıkların sırtı o kadar büyüktür ki üzerlerinde ağaçlar yetişir ve insanlar onları kara parçası zanneder. Ancak balığın hareket etmesiyle bu illüzyon sona erer ve üzerindekiler okyanusun derinliklerine savrulur. Bu anlatılar, denizlerin hem yaşam kaynağı hem de tehlike dolu doğasını yansıtır.
Bugün bu eserleri okuduğumuzda ilk bakışta fantastik masallar gibi görünebilirler. Fakat biraz daha dikkatli bakıldığında, bu metinlerin insanın bilinmeyene dair merakının kaydı olduğu anlamak zor değil. Onlar bize insanın yalnızca bilmek değil, aynı zamanda hayret etmek istediğini hatırlatır. Hayret olmadan bilginin kuru kalacağını, bilginin hayretle birleştiğinde anlam kazanacağını gösterirler.
Acâibü’l-Mahlûkāt hâlâ büyüleyicidir. Çünkü evrene bakarken şaşkınlık duymamız gerektiğini, her varlığın ardında hem bir hikmet hem de bir sır bulunduğunu fısıldar. İnsan için evren yalnızca ölçülüp biçilen bir mekân değil, okunması gereken bir metindir. Ve bu metin, hayretin diliyle konuşmaya devam eder.
Halk hikayelerimiz, karabasanlarımız, tepegözlerimiz ve daha nice olağanüstü varlıkların izleri Acâibü’l-Mahlûkât evreninden bugüne taşıdığımız birer insanlık mirasıdır. Geçmişin sisli perdesini araladığımızda bizi biz yapan hayallerin, korkuların ve umutların hikâyelere nasıl ruhumuza işlendiğini görürüz. Her efsane, her olağanüstü anlatı, insanın bilinmeyene duyduğu merakın, anlam arayışının ve kendi varoluşuna yönelttiği sorularıyla saklı olan hakikate ulaşma çabasıdır. Kim bilir, belki de bu eserleri okurken, kendimizi yeniden evrene hayretle bakarken buluruz… Tıpkı ortaçağın umutlar ve hezeyanlar arasında gidip geldiği dönemde, aklın sınırlarının zorlandığı zamanlarda Acâibliklerin resmedildiği gibi.
